INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDA MAKON VA ZAMON KATEGORIYASI DOIRASIDAGI YAQIN–UZOQ OPPOZITSIYASINING CHOGʻISHTIRMA TAHLILI - Xaitova, Gulhayo (Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари / Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук / Actual Problems of Humanities and Social Sciences., 2025)
Ushbu maqolada, ingliz va oʻzbek tillarining izohli va ikki tilli lugʻatlari maʼlumotlariga koʻra, makon va zamon kategoriyasi doirasidagi yaqin-uzoq oppozitsiyalarining leksik-semantik tuzilishini chogʻishtirma tahlil qilishdan iboratdir. Tahlil qilinayotgan “yaqin-uzoq” oppozitsiyasining ingliz va oʻzbek tillari mos kelishi va farqliligi, oʻz va koʻchma maʼnolarda namoyon boʻlishi tillarning noqardosh ekanligi bilan izohlanadi. Inglizvaoʻzbektillaridagi“yaqin-uzoq”qarama-qarshilikning leksik-semantiktahliliikkalamadaniyatda ham munosabatlarqandayifodalanishivakonseptualizatsiyasi haqida tushunchaberadi.Ushbuqarama-qarshilikni oʻrganib chiqib,bizushbutillarningyaqinlikvamasofaniifodalashdagioʻxshashlikvafarqlariga duch keldik. Inglizvaoʻzbek tillarida buoppozitsiyaobyektlar,odamlaryokigʻoyalarorasidagijismoniy,hissiyyokimetaforikmasofalarnitasvirlashuchunishlatiladi.Xuddi shunday chogʻishtirilayotgan tillarda “yaqin”va “uzoq” qarama-qarshiligi yaqinlikvamasofaniifodalashuchunishlatiladiganasosiyleksema turkumiga kiradi.Oʻzbektilida “yaqin-uzoq” leksemasiga ekvivalent qilib shevaga xos soʻzlarni nari, beri soʻzlarini misol sifatida keltira olamiz, lekin shuni inobatga olish kerakki, ushbu ekvivalent soʻzlar yaqin-uzoq oppozitsiyasi ifodalaydigan ayrim semalarga ishlatiladi yaʼni masofa va munosabatlarga qoʻllaniladi. Ingliz tilida yaqin leksemasiyaqinlikyokiqisqamasofanibildiradi.Buikkalajismoniyyaqinlikkavamavhumyokimetaforikyaqinlikkamurojaatqilishimumkin.Uzoq leksemasi esa bujismoniyyokimetafora bilan muhimmasofanikoʻrsatadi.Ikkalatildaham“yaqin” va“uzoq”nafaqatjismoniymasofani, balkihissiyyokimafkuraviymasofalarni ham ifodalashimumkin.Masalan,ingliz tilida ham oʻzbek tilida ham “yaqindoʻst”hissiyyaqinliknianglatadi,ikkalasi ham bir xilmaʼnoga ega.Ushbu tillarida yaqinlikyokimasofaning oʻziga xosturlarinitavsiflashuchun qoʻshma soʻzlaryokiiboralar bilan qoʻllaniladi.