OʻZBEK VA INGLIZ TILLARIDAGI SHAXS-SON KATEGORIYASI - Furkatova, Maxliyo (Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари / Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук / Actual Problems of Humanities and Social Sciences., 2024)
Mazkur maqola oʻzbek va ingliz tillaridagi shaxs-son kategoriyasini morfologik jihatdan funksionalsemantik tahlil qilishga bagʻishlangan. Muallif har ikki tilning grammatik tizimidagi shaxs-son kategoriyasini taqqoslab, ularning oʻxshashlik va farqlarini batafsil tahlil qiladi. Maqolada shaxs-son kategoriyasi nafaqat grammatik koʻrsatkich sifatida, balki tilning funksional-semantik qirralarini ochib beruvchi element sifatida ham koʻrib chiqilgan. Oʻzbek tilida shaxs-son kategoriyasi feʼlning zamon va mayl shakllari bilan chambarchas bogʻlangan boʻlib, bu tilning morfologik tizimida boy va murakkab tuzilishga ega ekani koʻrsatilgan. Oʻzbek tilidagi shaxs-son qoʻshimchalari (masalan, -man, -san, -miz, -siz) keng koʻlamda qoʻllanilib, gapda kishilik olmoshlari qatnashmagan holda ham shaxs va sonni ifodalashi mumkin. Ingliz tilida esa shaxs-son kategoriyasi faqat bitta zamon — present simple (hozirgi oddiy zamon) doirasida -s qoʻshimchasi orqali uchraydi. Bu qoʻshimcha faqat uchinchi shaxs birlikda (he/she/it) ishlatiladi va boshqa zamonlarda shaxs-sonni ifodalash yordamchi feʼllar (to be, have, will/shall) orqali amalga oshiriladi. Muallif shuningdek, ingliz tilida har bir gapda kishilik olmoshlari (I, you, he/she/it) qoʻllanilishi shart ekanini, bu esa oʻzbek tilidan muhim farqlardan biri ekanini taʼkidlaydi. Maqolada oʻzbek va ingliz tillarida shaxs-son kategoriyasining quyidagi farqlari keng yoritilgan: • Oʻzbek tilida shaxs-son qoʻshimchalari koʻpligi, ingliz tilida esa ularning minimal darajada ekanligi. • Oʻzbek tilida shaxs-son qoʻshimchalari feʼldan tashqari boshqa soʻz turkumlariga qoʻshilib, kesim vazifasini bajara olishi, ingliz tilida esa bunday hodisa mavjud emasligi. • Oʻzbek tilida shaxs-son shakllarining mayl va zamon kategoriyalari bilan bogʻliqligi, ingliz tilida esa faqat hozirgi zamon bilan cheklanishi. • Ingliz tilida shaxs va sonni aniq ifodalash uchun har doim kishilik olmoshlari qoʻllanilishi shartligi, oʻzbek tilida esa bunday holat koʻpincha lozim emasligi. Maqola oxirida muallif har ikki tilning shaxs-son kategoriyasi kommunikativ nuqtai nazardan qanday ahamiyatga ega ekanini misollar orqali koʻrsatib, bu kategoriyalarning tarjima jarayonlaridagi oʻrni va ahamiyatini tahlil qiladi. Ushbu maqola oʻzbek va ingliz tillarini qiyosiy oʻrganayotgan tadqiqotchilar va tilshunoslar uchun qimmatli ilmiy manba boʻlib xizmat qiladi.