Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари / Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук / Actual Problems of Humanities and Social Sciences.
Ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb muammolari (scienceproblems.uz) ilmiy-amaliy elektron jurnal boʻlib, u rasman 2020-yil 6-avgust kuni 1368-son bilan davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan. Jurnal 2020-yildan buyon nashr etiladi. Jurnalning maqsadi Ijtimoiy-gumanitar fanlar boʻyicha dolzarb va ilmiy jihatdan asoslangan ilmiy-amaliy izlanishlar natijalarini chop etish va oʻquvchiga yetkazish hisoblanadi. OAK Roʻyxati Jurnal Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi Rayosatining 2022-yil 30-noyabrdagi 327/5-son qarori bilan tarix, iqtisodiyot, falsafa, filologiya, yuridik va pedagogika fanlari boʻyicha ilmiy darajalar boʻyicha dissertatsiyalar asosiy natijalarini chop etish tavsiya etilgan ilmiy nashrlar roʻyxati (Roʻyxatga) kiritilgan. Nashrning tili Jurnal va undagi maqolalar oʻzbek, rus va ingliz tillarida chop etiladi. Jurnalning boʻlimlari Nashrda asosan tarix, iqtisodiyot falsafa, filologiya, yuridik va pedagogika fanlari boʻyicha maqolalar chop etiladi. Shuningdek, psixologiya, sanʼatshunoslik siyosiy, sotsiologiya fanlari boʻyicha ham maqolalar qabul qilinishi mumkin. Jurnalning foydalanish uchun ochiqligi Jurnal nashr etilgan sonlari va undagi maqolalar foydalanish uchun ochiq va bepul. Eʼlon qilingan nashrlar scienceproblems.uz saytining arxiv boʻlimida joylashtirilgan. Taqrizlash siyosati Taqdim etilgan barcha qoʻlyozmalar muallifi koʻrsatilmagan holda tegishli soha boʻyicha mutaxassisga taqrizlash uchun yuboriladi. Taqrizchi tomonidan nashrga tavsiya etilgan va ijobiy taqrizlangan maqolalargina chop etiladi. Antiplagiat tekshiruvi Tahririyatga kelib tushgan barcha maqolalar maxsus antiplagiat dasturida tekshirib chiqiladi va oʻzlashtirish darajasi 15 foizdan oshmasligi (originallik 85 foizni tashkil etishi) lozim. Nashrning davriyligi Jurnal qoida tariqasida bir oyda bir marotaba chop etiladi. Shuningdek, tahririyat tavsiyasiga koʻra, jurnalning qoʻshimcha va maxsus sonlari ham chop etilishi mumkin. ISSN Nashrning xalqaro standartlar asosida boʻlishini taʼminlash maqsadida unga ISSN 2181-1342 raqami olingan. Crossref DOI Tahririyat Crossref DOI ning rasmiy aʼzosi hisoblanadi va 10.47.390 DOI prefiksiga ega. Har bir nashr va ilmiy maqolaga individual Crossref DOI raqami beriladi. Muassis Jurnal “SCIENCEPROBLEMS TEAM” masʼuliyati cheklangan jamiyati tomonidan taʼsis etilgan. Tahririyat Manzili: Toshkent shahri, Yakkasaroy tumani, Kichik Beshyogʻoch koʻchasi, 70/10-uy. Elektron manzil: scienceproblems.uz@gmail.com Telegram kanal: https://t.me/scienceproblems_uz Telefon raqami (telegram): +998996020984
AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDA XORAZM SHAHARSOZLIK MADANIYATI TARAQQIYOTINING NATIJALARI
Ushbu maqolada Amir Temur va temuriylar hukmronligi davrida Xorazm shaharsozlik madaniyati markazlarida olib borilgan tadqiqotlar natijalari aks ettirilgan. Tarixiy va arxeologik manbalar asosida shaharlarning qayta tiklanishi, savdo aloqalarining rivojlanishi, bogʻ-rogʻlar yaratilishi hamda meʼmorchilik anʼanalaridagi oʻzaro uygʻunlik masalalari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan.
MULOQOT SANʼATI: MUHAMMAD RAHIMXON I DAVRIDA (1806–1825) XIVA VA ROSSIYA MUNOSABATLARI
Ushbu maqolada Muhammad Rahimxon I davrida (1806–1825) Xorazm davlatining diplomatik strategiyalari oʻrganiladi, xususan, Rossiya imperiyasi bilan asimmetrik munosabatlarda faol muzokara yuritishiga eʼtibor qaratiladi. Chigʻatoy (eski oʻzbek tili), fors tilida yozilgan manbalar va Rossiya, Britaniya arxivlariga tayangan holda, Xorazm davlatining elchilik qabul marosimlariga asoslangan diplomatiya, vaqt strategiyasi, ramziy suverenitet va chegaraviy boshqaruvni qoʻllash amaliyoti qayta tiklanadi. Layered Frontier Sovereignty Model (LFSM) modeli kichik davlatlar tarkibiy asimmetriya sharoitida avtonomiyani qanday saqlashini tushuntiradi.
ROSSIYA IMPERIYASINING SIRDARYO VILOYATIGA AHOLINI KOʻCHIRISHDA MAHALLIY AHOLINING QARSHILIK HARAKATLARI (1890–1916-YILLAR)
Ushbu maqola XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasining Sirdaryo viloyatiga rus dehqonlarini koʻchirish siyosati va unga nisbatan mahalliy aholining koʻrsatgan qarshilik shakllarini tahlil qiladi. Tadqiqotda imperiyaning yer-suv islohotlari, 1891–1892-yillardagi iqtisodiy inqiroz va Stolypin islohotlari davridagi ommaviy yer musodaralari mahalliy aholining ijtimoiy-siyosiy noroziligiga sabab boʻlgan omillar sifatida koʻrib chiqiladi. Maqolada qarshilik harakatlarining evolyutsiyasi – huquqiy arizabozlik va lalmikor yerlardan oʻzboshimchalik bilan foydalanishdan tortib, 1892-yilgi Toshkent isyoni va 1916-yilgi umumxalq qoʻzgʻolonigacha boʻlgan jarayonlar arxiv manbalari va zamonaviy tarixshunoslik asosida yoritiladi. Tadqiqot natijalari mustamlakachilik siyosatining mintaqadagi anʼanaviy turmush tarziga tajovuzi muqarrar ravishda qurolli toʻqnashuvlarga olib kelganini isbotlaydi.
SHAHARLAR DEMOGRAFIYASI VA KLASSIFIKATSIYASIDAGI OʻZGARISHLAR (QASHQADARYO VILOYATI MISOLIDA)
Ushbu maqolada Qashqadaryo viloyati shaharlarining 1970-1990 yillardagi demografik holati va klassifikatsiyasi haqida soʻz yuritiladi. Jumladan, XX asrning 70-80 yillarida viloyat shaharlari aholisi sonining oʻsishi, jins, millatlar tarkibi va demografik holatga taʼsir etgan omillar keltirilgan. Shu bilan birga, voha shaharlarining 1970, 1979, 1989 va 1990 yillardagi toifasi jadval va diagramma koʻrinishida ishlab chiqilgan. Tadqiqot yillarida shaharlar eng yirik, yirik, katta, oʻrta va kichik shaharlar turkumiga ajratilib, viloyat shaharlari kichik, oʻrta va katta shaharlar toifasiga kirishi, asosan kichik shaharlardan iborat ekanligi dalillangan. Shuningdek, shaharlar – respublika, viloyat, tuman boʻysunuvidagi shaharlarga boʻlinishi va bu toifadagi viloyat va tumanga boʻysunuvchi voha shaharlari haqida maʼlumotlar berilib, ular atroflicha tahlil etilgan.
МИГРАЦИОННЫЕ ПРОЦЕССЫ МЕЖДУ УЗБЕКИСТАНОМ И ТУРЦИЕЙ: ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ
В статье анализируются современные миграционные процессы между Республикой Узбекистан и Турецкой Республикой в контексте социально-экономического развития и двустороннего сотрудничества. Рассматриваются основные факторы, определяющие направления миграционных потоков, их демографические характеристики и динамика. Особое внимание уделяется вопросам трудовой миграции, социальной адаптации, правовой защиты мигрантов и их интеграции в принимающее общество. Исследование также раскрывает влияние миграции на рынок труда, уровень занятости, транснациональные связи и гуманитарное взаимодействие между двумя странами. На основе анализа существующих проблем предлагаются направления совершенствования миграционной политики, включая укрепление институционального сотрудничества, развитие образовательных программ и совершенствование механизмов правового регулирования. Сделан вывод о том, что при эффективном управлении миграционные процессы могут стать важным фактором устойчивого развития и укрепления стратегического партнерства между Узбекистаном и Турцией.
STATISTIK NASHRLAR VA ADABIYOTLARDA TURKISTONNI ELEKTRLASHTIRISH MASALASI (XX ASRNING 20–50-YILLARI)
Maqolada XX asrning 20–50-yillarida nashr etilgan va Turkistonning elektrlashtirish tarixiga doir statistik nashr va adabiyotlar koʻrib chiqilgan. Ularning mazmuni, shuningdek, mavzu tarixshunosligi, mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy tarixini oʻrganishdagi ahamiyati tarixshunoslik nuqtai-nazaridan tahlil qilingan.
FARGʻONA VODIYSI AHOLISINING ETNIK TARKIBI, ETNOSLARNING JOYLASHUVI VA ETNODEMOGRAFIK XUSUSIYATLARI (XIX ASR — XXI ASR BOSHLARI)
Mazkur maqolada Fargʻona vodiysi aholisining XIX asr boshlaridan XXI asr boshlarigacha boʻlgan davrdagi etnik tarkibi, etnoslarning hududiy joylashuvi va etnodemografik xususiyatlari tarixiy-qiyosiy metodlar asosida tahlil qilingan. Vodiydagi etnik jarayonlarning dinamikasi, Rossiya mustamlakachiligi davri, Sovet tuzumi va mustaqillik yillaridagi oʻzgarishlar koʻrib chiqilgan. Asosiy etnoslarning — oʻzbek, tojik, qirgʻiz, rus va boshqa xalqlarning — joylashuv xususiyatlari va demografik koʻrsatkichlari izohlangan.
MINTAQA IQTISODIYOTIDA XIZMATLAR SOHASINI SAMARALI RIVOJLANTIRISH YO‘NALISHLARI
Ushbu maqolada mintaqa iqtisodiyoti taraqqiyotida xizmatlar sohasini samarali rivojlantirish zaruriyati, mavjud imkoniyatlari va ularni amalga oshirishning ustuvor yo‘nalishlari yoritilgan. Shuningdek, mintaqa iqtisodiyotida xizmatlar sohasini samarali rivojlantirish yuzasidan xulosa va takliflar bayon etilgan.
НАУЧНАЯ МЕТОДОЛОГИЯ ИНСТИТУЦИОНАЛЬНОГО МЕХАНИЗМА В ЭКОНОМИКЕ ОТРАСЛИ КОНЕВОДСТВА
Статья посвящена изучению институционального механизма в экономике отрасли коневодства на региональном уровне в Республике Узбекистан. Автор разрабатывает научную методологию исследования институционального механизма, основанную на принципах системного подхода и диалектической логики, с использованием методов анализа, синтеза, индукции, дедукции, сравнения, классификации и эконометрического моделирования. Статья имеет высокую практическую значимость для государственных органов, хозяйствующих субъектов, инвесторов и образовательных учреждений, предлагая рекомендации по совершенствованию институциональной среды и повышению эффективности отрасли.
KOʻCHMAS MULKNI HAYOTIY SIKL YONDASHUVI ASOSIDA OMMAVIY BAHOLASH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH
Mazkur maqolada koʻchmas mulkni baholash metodologiyasini hayotiy sikl yondashuvi asosida takomillashtirish masalalari kompleks tahlil qilinadi. Tadqiqotda koʻchmas mulkning yer uchastkasi bosqichidan boshlab rejalashtirish, qurilish, foydalanish va yakunda tasarrufdan chiqarishgacha boʻlgan hayotiy sikl fazalarida baholash yondashuvlarining maqbulligi oʻrganilgan. Xalqaro baholash standartlariga tayangan holda bozor, daromad, xarajat va qoldiq usullarining turli bosqichlarda qoʻllanish xususiyatlari empirik maʼlumotlar asosida tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari hayotiy siklning muhim burilish nuqtalari – zonalashtirish va qurilish ruxsatnomalarini olish, rivojlanish jarayonining yakunlanishi, obyektni foydalanishga topshirish hamda undan voz kechish holatlari baholash metodologiyasini tanlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini koʻrsatadi. Olingan xulosalar koʻchmas mulkni ommaviy baholash amaliyotini takomillashtirish, baholash natijalarining ishonchliligini oshirish va qiymatdagi keskin oʻzgarishlarni asosli tushuntirish uchun metodologik asos boʻlib xizmat qiladi.
O‘ZBEKISTON SANOATIGA ENERGIYA RESURSLARINING TA’SIRINI BAHOLASHNING NAZARIY ASOSLARI
Ushbu maqola bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etayotgan O‘zbekiston sanoatiga energiya resurslarining ta’sirini baholashning nazariy asoslarini yoritishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda energiya iqtisodiyoti va energiya xavfsizligi bo‘yicha ilgari surilgan ilmiy qarashlar umumlashtirilib, sanoat ishlab chiqarishi va energiya iste’moli o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik nazariy jihatdan tahlil qilinadi.
OʻZBEKISTONDAGI TARIXIY-MADANIY JARAYONLARDA MARGINAL QATLAMLARNING OʻRNI
Mazkur maqolada Oʻzbekistondagi tarixiy-madaniy jarayonlarda marginal qatlamlarning genezisi, evolyutsiyasi hamda funksional oʻrnini ijtimoiy-falsafiy va tarixiy-sotsiologik yondashuvlar asosida kompleks tahlil etishga bagʻishlangan. Shuningdek, marginalizatsiya fenomenining nazariy-metodologik asoslari yoritilib, jamiyat ijtimoiy stratifikatsiyasi tizimida markaz va periferiyaning oʻzaro dialektik munosabatlari ochib beriladi.
PAZANDACHILIK MADANIYATI VA SALOMATLIK FALSAFASI: VOZEHNING “KONI LAZZAT XONI NEʼMAT” ASARIDA TAOMLARNING TIZIMLASHTIRILISHI
Ushbu maqolada XIX asr Buxoro maʼrifatparvarlik muhitining koʻzga koʻringan vakili Qori Rahmatulloh Vozehning “Koni lazzat va xoni neʼmat” asari ijtimoiy-falsafiy va manbashunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Tadqiqotda asarning yozilish sabablari, muallif foydalangan asosiy fundamental tibbiyotga oid manbalar hamda taomlarning tizimlashtirilish tamoyillari yoritilgan. Vozehning pazandachilikka oid tarqoq retseptlarni yagona tartibga solish orqali amalga oshirgan bibliografik yangiligi, shuningdek, taomlarning inson salomatligiga taʼsiri, foyda va zararlari haqidagi qarashlari ochib beriladi. Maqolada asarning nafaqat oshpazlik qoʻllanmasi, balki XIX asr Markaziy Osiyo xalqlari turmush tarzini oʻrganuvchi muhim etnografik va profilaktik tibbiyotga oid manba ekanligi ilmiy tomondan isbotlashga harakat qilinadi.
TINCHLIK VA HAMKORLIKNING FALSAFIY MOHIYATI HAMDA ZAMONAVIY JAMIYAT TARAQQIYOTIDAGI OʻRNI
Mazkur maqola tinchlik va hamkorlik tushunchalarining falsafiy hamda ijtimoiy mohiyatini tahlil qilishga bagʻishlanib, unda tinchlik faqat urushning yoʻqligi emas, balki adolat, oʻzaro hurmat, ijtimoiy muvozanat va barqaror rivojlanishga asoslangan murakkab jarayon sifatida yoritilgan. Shuningdek, tinchlikning tarixiy-falsafiy talqinlari, uning zamonaviy ilmiy mazmuni hamda jamiyat taraqqiyotidagi oʻrni ochib berilgan. Bundan tashqari, tinchlikning adolatli va adolatsiz shakllari oʻzaro solishtirilib, ularning ijtimoiy oqibatlari tahlil qilinib, tinchlikni taʼminlashda siyosiy barqarorlik, iqtisodiy hamkorlik, ilmiy-texnik taraqqiyot va madaniy muloqotning oʻzaro bogʻliqligi asoslab berilgan.
MAHMUD AZ-ZAMAXSHARIYNING “AL-KASHSHAF” ASARI VA UNING TARIXIY AHAMIYATI
Ushbu maqolada Qurʼoni Karim tafsirlarining eng nufuzli va mashhur izohlaridan biri deb tan olingan “Al-Kashshof” asari va uning tarixiy ahamiyati xususida soʻz boradi. Shuningdek, asarning yaratilish tarixi, oʻsha davrdagi ijtimoiy hayotga taʼsiri va islom dini taraqqiyotidagi ahamiyati ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan.
MAFKURAVIY TAHDIDLARGA QARSHI KURASHDA DIN VA DAVLAT MUNOSABATLARI TAHLILI
Maqolada “din va davlat munosabatlari” tushunchasining mazmuni, davlat va jamiyat barqarorligini taʼminlash hamda axborot-mafkuraviy tahdidlarga qarshi kurashda ushbu munosabatlarni oqilona taʼminlashning ijtimoiy-falsafiy muammolari tahlil qilingan. Shuningdek, davlat va din munosabatlarini tashkil qilishda AQSh, Fransiya, Germaniya va musulmon mamlakatlarining tajribalari, mamlakatimizda ulardan samarali foydalanish, mafkuraviy tahdidlarga qarshi kurashda diniy-maʼrifiy omildan foydalanish masalalari oʻrganilgan.
IJTIMOIY-MADANIY TEXNOLOGIYALARNI OʻRGANISHDA RAQAMLI ONG KONSEPSIYASI
Ushbu maqolada ijtimoiy-madaniy texnologiyalarni oʻrganishda raqamli ong konsepsiyasi nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi yoshlarning tafakkur va ijtimoiy ongini raqamli muhit orqali shakllantirish va rivojlantirishning falsafiy va ijtimoiy-madaniy asoslarini aniqlashdan iborat. Maqolada ijtimoiy-madaniy texnologiyalar, raqamli ong, jamiyat va madaniyat oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik masalalari koʻrib chiqiladi. Shuningdek, raqamli ongni shakllantirishning nazariy asoslari, zamonaviy ijtimoiy-madaniy jarayonlarda qoʻllanilishi va yoshlar tafakkurini yuksaltirishdagi roli tahlil qilinadi.
ЭМИГРАЦИОННЫЕ И ИММИГРАЦИОННЫЕ ПРОЦЕССЫ ВЛИЯНИЕ НА СТАБИЛЬНОСТЬ ОБЩЕСТВА
В статье подробно анализируются положительное и отрицательное влияние миграционных процессов на стабильность общества, объективные и субъективные причины и факторы, обусловливающие миграцию населения. Рассматриваются классификация эмиграционных и иммиграционных процессов по различным основаниям, их характерные черты, особенности биологической и социальной мобильности мигрирующих лиц, а также сферы влияния миграционных процессов.
JADIDLAR DAVRIDA TAʼLIM TIZIMIDAGI ISLOHOTLARNING FALSAFIY ASOSLARI
Mazkur maqolada jadidlar davrida amalga oshirilgan taʼlim islohotlarining falsafiy asoslari tahlil qilinadi. Jadidchilik harakatining ijtimoiy-siyosiy sharoitda shakllanishi, uning maʼrifatparvarlik, insonparvarlik va milliy uygʻonish gʻoyalariga tayangan holda taʼlim tizimini yangilashga qaratilgan konseptual qarashlari yoritiladi.
HECI KONSEPSIYASI VA MAHDUMI AʼZAM MEROSI: BAGʻRIKENGLIK, AKSIOLOGIK MUSHTARAKLIK, METODOLOGIK TAFOVUT, UMUMIY NUQTALAR VA FARQLAR HAMDA AGRAR TAʼLIMDA INSONPARVARLIK GʻOYALARINI INTEGRATSIYA QILISH MASALASI
Maqolada zamonaviy HECI (Humanity–Ethics–Creativity–Imagination) modeli bilan Mahdumi Aʼzam Kosoniy merosidagi insonparvarlik konsepsiyasi qiyosiy-falsafiy tahlil qilinadi. Ularning umumiy aksiologik asoslari, metodologik farqlari va agrar taʼlim tizimida integratsiya imkoniyatlari ilmiy jihatdan asoslanadi. Tadqiqotning maqsadi — ushbu ikki konseptual tizim oʻrtasidagi aksiologik yaqinlik va epistemologik tafovutlarni aniqlash hamda ularni agrar taʼlim tizimida integratsiya qilishning nazariy modelini ishlab chiqishdir. Tadqiqot natijasida agrar mutaxassis tayyorlash jarayonida maʼnaviy-axloqiy kompetensiyani kuchaytirishning konseptual modeli taklif etiladi bu esa agrar mutaxassis tayyorlashda maʼnaviy masʼuliyat va innovatsion tafakkurni uygʻunlashtiruvchi integrativ yondashuv taklif etiladi.
TARJIMADA HAZIL-MUTOYIBA KONSEPTINING SAQLANISHI MUAMMOLARI: “SHUM BOLA” ASARINING OʻZBEK, INGLIZ VA RUS TILLARIDAGI TARJIMALARI MISOLIDA
Ushbu ilmiy maqola tarjima jarayonida hazil-mutoyiba konseptining saqlanishi va oʻtkazilishidagi lingvistik, madaniy va kognitiv muammolarni Gʻafur Gʻulomning “Shum bola” asarining uch til (oʻzbek asli, ingliz va rus) dagi tarjimalari misolida tahlil qiladi. Tadqiqotning markazida hazil-mutoyibaning tarjimada “yoʻqoladigan” yoki “oʻzgaradigan” tabiati, buning sabablari va oqibatlari turadi. Muallif ushbu konseptning saqlanish darajasi uning turlicha ifodalanish shakllariga (soʻz oʻyini, kalambur, situatsion hazil, madaniy ramzlar) qarab keskin farq qilishini koʻrsatadi. Ingliz (Mikhail B. G. dae) va rus (muhtelif tarjimonlar) tarjimalari chuqur tahlil qilinib, ularning kuchli va zaif tomonlari aniqlandi. Maqola nafaqat Gʻafur Gʻulom asarlarining tarjima sifati masalasini koʻtaradi, balki oʻzbek adabiy merosining jahon madaniyatida toʻgʻri va toʻliq namoyon boʻlishi yoʻlidagi chegaralarni ham aniqlaydi. Olingan xulosalar tarjimashunoslik, madaniyatshunoslik va qiyosiy adabiyotshunoslik sohalari uchun amaliy ahamiyatga ega.
ASL XITOYCHA HARBIY TERMINLARNING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI
Maʼlumki, terminlar tadqiqi Xitoy va Oʻzbekiston olimlari tomonidan amalga oshirilayotgan zamonaviy tilshunoslik izlanishlari ichida dolzarb yoʻnalishlardan biri boʻlib qolmoqda. Ushbu maqolada terminlar, xususan, harbiy sanʼatga oid terminlarning shakllanishi va rivojlanishi oʻrganib chiqildi. AQShning mashhur sharqshunos va harbiy tarixshunos olimi Ralf D. Soyer tomonidan yozilgan “U-szin Qadimgi Xitoy yetti muqaddas harbiy toʻplami” («武经七书») asarida keltirilgan qimmatli maʼlumotlar asosida Xitoyda harbiy tafakkurning vujudga kelishi va taraqqiyoti tadqiq qilindi. Bu toʻplamga kiruvchi Sun-szi “Urush sanʼati” asarining venyanda bitilgan asl nusxasidan olingan matnlarda asl xitoy harbiy terminlari leksik-genetik jihatdan tahlil qilindi. Asl harbiy terminlar va zamonaviy harbiy terminlar qiyoslanib, ular oʻrtasidagi boʻgʻin strukturasi hamda semantik tafovutlar tahlil qilindi. Bunda I.D. Kleninning “Kitaysko-russkiy voenniy i texnicheskiy slovar” lugʻatidan keng foydalanildi.
JONLI SOʻZLASHUV NUTQIDA SOʻZ TARTIBINING LINGVOPOETIK VA LINGVOPRAGMATIK XUSUSIYATLARI
Mazkur maqolada jonli soʻzlashuv nutqida soʻz tartibining lingvistik, lingvopragmatik va lingvopoetik xususiyatlari tahlil qilinadi. Oʻzbek tilida soʻz tartibi nisbatan erkin deb qaralishiga qaramay, uning kommunikativ jarayondagi funksional imkoniyatlari keng ekani asoslab beriladi. Jonli dialogik nutq materiallari asosida ega, kesim, toʻldiruvchi va holning joylashuvi, inversiya hodisasi, ellipsis va kiritma birliklarning sintaktik pozitsiyasi koʻrib chiqiladi. Soʻz tartibining tema–rema munosabatini shakllantirishdagi, mantiqiy urgʻuni belgilashdagi hamda emotsional-ekspressiv taʼsirni kuchaytirishdagi roli yoritiladi. Tadqiqot natijasida jonli nutqda soʻz tartibi grammatik hodisa bilan bir qatorda pragmatik va lingvopoetik vosita sifatida namoyon boʻlishi aniqlanadi.
ЯЗЫКОВАЯ ЛИЧНОСТЬ КАК КУЛЬТУРНЫЙ КОНЦЕПТ: РЕКОНСТРУКЦИЯ ИДЕЙ АЛИШЕРА НАВАИ И ИХ РЕЛЕВАНТНОСТЬ ДЛЯ СОВРЕМЕННОЙ ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИИ
статье предпринята попытка комплексной лингвокультурологической реконструкции концепта «языковой личности» в творческом наследии классика тюркоязычной литературы Алишера Наваи (1441–1501). Анализируются не только его филологический трактат «Мухакамат аль-Лугатайн» и биографические своды, но и ключевые поэтические произведения: маснави «Хамса» («Пятерица»), в особенности философско-дидактические поэмы «Фархад и Ширин» и «Лейли и Меджнун», суфийская поэма «Лисон ут-Тайр» («Язык птиц»), а также лирический диван «Хазоин ул-Маоний» («Сокровищница мыслей»). Утверждается, что Наваи создает целостную антропологическую модель, в центре которой находится личность, чья сущность не только проявляется, но и активно формируется посредством слова. Исследуются ключевые компоненты этой модели: язык как экзистенциальный выбор и инструмент самопознания личности; диалогическая природа речи в контексте суфийской коммуникации; этика и эстетика слова как фундаментальная основа социального бытия; язык в его идиостилевых и жанровых проявлениях. Доказывается, что идеи Наваи, значительно опередившие свою эпоху, сохраняют актуальность для современных дискуссий о языковой экологии, образовательных стратегиях, когнитивной лингвистике и цифровой коммуникации.
UMAR XAYYOM SHEʼRIYATINING GʻOYAVIY-MAZMUNIY MOHIYATI VA ULARNING TARJIMADAGI TALQINI
Mazkur maqolada Umar Xayyom ruboiylarining falsafiy-badiiy xususiyatlari hamda ularning ingliz tiliga tarjima jarayonidagi mazmun–shakl muvozanati masalasi konseptual-semantik yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda shoir ruboiylaridagi umrning oʻtkinchiligi, hayot va oʻlim, insonning borliqdagi markaziy maqomi, baxt va shodlik falsafasi kabi umuminsoniy gʻoyalar yoritilgan. Shuningdek, ingliz tarjimalarida, xususan, Edward FitzGerald talqinlarida falsafiy yadroni saqlash ustuvor boʻlgani, biroq ayrim hollarda poetik shakl va ramziy qatlamning soddalashtirilgani ilmiy asosda koʻrsatib berilgan. Maqolada ruboiylarning yuqori semantik zichlikka ega janr sifatidagi oʻrni hamda ularning Sharq va Gʻarb adabiy makonidagi qabul qilinishi qiyosiy-tahliliy metod asosida baholanadi. Tadqiqot natijalari Umar Xayyom ruboiylarini tarjimashunoslik va adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan koʻp qatlamli va dolzarb ilmiy obyekt sifatida talqin etish imkonini beradi.
INGLIZ VA OʻZBEK EPOSLARIDA LINGVISTIK MODELLARNING QIYOSIY XUSUSIYATLARI
Maqolada ingliz va oʻzbek eposlarida lingvistik modellarning qiyosiy xususiyatlari tadqiq etiladi. Tadqiqot epik matnlarning ogʻzaki anʼana sharoitida barqaror yaratilishi va qayta ijro etilishini taʼminlovchi leksik, morfologik, sintaktik va pragmatik qoliplarni aniqlashga qaratilgan. Asosiy eʼtibor formulalik, takror, parallelizm va sintaktik simmetriyaning kompozitsion yaxlitlik va xotiraviy mexanizm sifatidagi vazifalariga, shuningdek zamon-aspekt shakllarining epik vaqtni modellashtirishdagi roliga qaratildi. Shu bilan birga ekspressiv leksika, baholovchi epitetlar va qahramon nominatsiyasi modellari personaj obrazini yaratish hamda madaniy kodlash vositasi sifatida tahlil qilinadi. Qiyosiy natijalar ingliz eposlarida koʻproq ixcham, analitik qurilgan qoliplar (qisqa formulali ramkalar, lakonik dialog sxemalari) ustuvor ekanini, oʻzbek eposlarida esa kengaytirilgan parallel konstruksiyalar, affiksal derivatsiya va madaniy belgilangan formulali bloklar epik pafos hamda jamoaviy identifikatsiyani kuchaytirishini koʻrsatadi. Xulosa sifatida til tipologiyasi va epik-poetik dunyoqarash farqlari lingvistik modellar tashkilotiga bevosita taʼsir qilishi asoslanadi hamda keyingi tadqiqotlar uchun qiyosiy parametrlar tizimi taklif etiladi.
“MALLA SAVDOGAR” DOSTONI VARIANTLARIDA BAXSHIYONA JANG POLOTNOSI VA PEYZAJ ESKIZLARI
Maqolada baxshi Joʻra Eshmirza oʻgʻli tomonidan kuylangan “Malla savdogar” dostonining variantlarida jang polotnosi (batal janri), peyzaj tasviri va badiiy soʻzning eskiz uslubiyati masalalari tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida doston syujetidagi jang va toʻqnashuv epizodlari, tabiat manzaralarining funksional vazifasi hamda ixcham, lekin obrazli tasvirlarning baxshiyona ijroga xos xususiyatlari ochib beriladi. Jang polotnosi orqali qahramonlik, jasorat va ijtimoiy-axloqiy qarama-qarshiliklar yoritilgan boʻlsa, peyzaj eskizlari orqali voqealarning emotsional-falsafiy qatlamlari kuchaytirilgani asoslab beriladi. Maqolada epik tasvir vositalarining doston gʻoyaviy-badiiy tizimidagi oʻrni ilmiy-nazariy jihatdan yoritiladi.
INGLIZ VA QORAQALPOQ LEKSIKOGRAFIYASIDA CHILD/BALA KONSEPTINING SINONIMIK VA PRAGMATIK VERBALLASHTIRILISHI
Mazkur maqolada CHILD / BALA konseptining ingliz va qoraqalpoq tillaridagi verbalizatsiyasi kontrastiv leksikografik va kognitiv-semantik tahlil asosida oʻrganiladi. Tadqiqot ingliz izohli lugʻatlari va Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi materiallariga tayangan. Natijalar ingliz tilida differensiallashgan leksik tizim, qoraqalpoq tilida esa BALA markazli konseptual tuzilmani koʻrsatib, universal hamda tilga xos semantik va lingvokulturologik xususiyatlarni aniqlaydi, va madaniy bilimlarni aks ettiradi.
EMPATIK KOMMUNIKATSIYANI O‘RGANISHGA LINGVOKULTUROLOGIK YONDASHUV
Mazkur maqolada empatik kommunikatsiyani o‘rganishda lingvokulturologik yondashuvning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Empatik muloqot til, madaniyat va tafakkur o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik asosida, milliy-madaniy qadriyatlar hamda kommunikativ me’yorlarning ifodasi sifatida talqin etiladi. Tadqiqotda empatiyaning verbal va noverbal ifoda vositalari, ularning madaniy shartlanganligi hamda muloqot jarayonidagi pragmatik funksiyalari yoritiladi. Lingvokulturologik tahlil empatik kommunikatsiyaning universal va milliy xususiyatlarini aniqlash, shuningdek, ko‘p madaniyatli muhitda samarali muloqotni ta’minlashdagi o‘rnini belgilash imkonini berishi asoslab beriladi.
РАЗВИТИЕ СЛОВАРНОГО СОСТАВА СОВРЕМЕННОГО РУССКОГО ЯЗЫКА И РОЛЬ СЛОВООБРАЗОВАНИЯ В ЕГО ОБОГАЩЕНИИ
В статье рассматриваются процессы развития словарного состава современного русского языка и роль словообразования в его обогащении. Анализируются основные способы словообразования, а также наиболее продуктивные словообразовательные модели, функционирующие в современной языковой практике.
EKOLOGIYA SOHASIDAGI JINOYATLARDA MAXSUS SUBYEKT TUSHUNCHASI VA MANSABDOR SHAXSLARNING JINOIY JAVOBGARLIGI
Ushbu maqolada ekologiya sohasidagi jinoyatlarda jinoyatning maxsus subyekti tushunchasi hamda mansabdor shaxslarning jinoiy javobgarligi masalalari ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilingan. Jinoyat huquqida maxsus subyekt institutining ahamiyati, uni toʻgʻri aniqlash jinoyatni kvalifikatsiya qilishda hal qiluvchi oʻrin tutishi asoslab berilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining ekologiyaga oid moddalari (193–204-moddalar) misolida mansabdor shaxslarning jinoiy javobgarligi, ularning xizmat vazifalari, vakolatlari va majburiyatlari bilan bogʻliq holda vujudga keladigan jinoiy-huquqiy oqibatlar yoritilgan.
FUQAROLARNING ОʼZINI ОʼZI BOSHQARISH ORGANLARINING DAVLAT XUSUSIY SHERIKLIK BITIMIDA ISHTIROK ETISHINING ОʼZIGA ХOS JIHATLARI
Mazkur ilmiy maqolada Оʼzbekistonda davlat-xususiy sheriklik mexanizmining mahalla fuqarolar yigʻinlari binolarini qurish va rekonstruksiya qilish jarayonida qоʼllanilishi fuqarolik huquqi nazariyasi nuqtai nazaridan tahlil qilindi. Shuningdek, mahalla infratuzilmasini rivojlantirishda davlat-xususiy sheriklikning institutsional va moliyaviy mexanizmlari yoritilgan. Bundan tashqari tadqiqotda davlat-xususiy sheriklik shartnomasining huquqiy tabiati yuzasidan ilmiy doktrinada mavjud bоʼlgan uch asosiy yondashuv — maʼmuriy-huquqiy, gibrid va xususiy-huquqiy konsepsiyalar qiyosiy tahlil qilingan.
ГОСУДАРСТВЕННАЯ ПРАВОВАЯ ПОЛИТИКА И НОРМОТВОРЧЕСТВО: ВЗАИМОСВЯЗЬ И ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ
В статье анализируется нормотворчество как одна из форм государственной правовой политики и раскрывается его значение для развития страны. Подчеркивается, что основной целью государственной политики выступают обеспечение правопорядка, защита прав и свобод человека, а также укрепление принципа верховенства закона. Рассматриваются структура и ключевые задачи правовой политики, с особым акцентом на специфике нормотворческой деятельности. Нормотворчество характеризуется как важнейший механизм, посредством которого государственные органы и институты гражданского общества участвуют в формировании, принятии и реализации нормативных правовых актов. Кроме того, в работе освещаются основные этапы становления и развития правовой политики, а также современные направления и практические аспекты её реализации в Республике Узбекистан.
GENDER TENGLIGINI TAʼMINLASHDA HUQUQIY SIYOSAT: OʻZBEKISTON TAJRIBASINING TAHLILI
Mazkur maqolada Oʻzbekistonda gender tengligini taʼminlashga qaratilgan huquqiy siyosat va uning shakllanish hamda rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda gender tengligini taʼminlashga doir milliy qonunchilik, konstitutsiyaviy normalar va davlat dasturlari huquqiy jihatdan oʻrganiladi. Shuningdek, gender tengligini taʼminlashda huquqiy siyosatni amalga oshirish jarayonida yuzaga kelayotgan muammolar va ularni bartaraf etishning ustuvor yoʻnalishlari aniqlanadi. Maqola Oʻzbekiston tajribasini xalqaro huquqiy standartlar bilan qiyosiy tahlil qilish asosida ilmiy xulosalar va amaliy takliflar berishga qaratilgan.
XOTIN-QIZLARNING JAMIYAT IJTIMOIY-SIYOSIY HAYOTIDAGI OʻRNI
Ushbu maqolada xotin-qizlarning jamiyatning ijtimoiy-siyosiy hayotidagi oʻrni hamda ularning faolligini taʼminlashning huquqiy asoslari tahlil qilinadi. Tadqiqotda xotin-qizlarning siyosiy jarayonlardagi ishtirokini kafolatlovchi milliy qonunchilik, konstitutsiyaviy normalar va xalqaro huquqiy hujjatlar oʻrganiladi. Shuningdek, gender tengligini taʼminlashga qaratilgan huquqiy mexanizmlar, ularni amalga oshirishdagi muammolar va takomillashtirish yoʻllari ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Maqola xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishda huquqning oʻrni va ahamiyatini ochib berishga qaratilgan.
ПРОЦЕССУАЛЬНЫЕ АСПЕКТЫ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ СПЕЦИАЛЬНЫХ ЗНАНИЙ В ПОЛУЧЕНИИ ОБРАЗЦОВ ДЛЯ ЭКСПЕРТНОГО ИССЛЕДОВАНИЯ В УГОЛОВНОМ ПРОЦЕССЕ
В статье рассматриваются процессуальные аспекты использования специальных знаний при получении образцов для экспертного исследования в уголовном процессе Республики Узбекистан. Анализируются понятие специальных знаний, правовое регулирование процедуры получения образцов, а также роль дознавателя, следователя, эксперта и специалиста в данном процессе. Рассматриваются процессуальные формы применения специальных знаний и зарубежный опыт. Предлагаются научно обоснованные рекомендации по совершенствованию законодательства и обеспечению допустимости доказательств.
JAHON HAMJAMIYATINING GENDER TENGLIGINI TAʼMINLASHGA QARATAYOTGAN EʼTIBORI
Ushbu maqolada gender tengligini taʼminlash masalasi jahon hamjamiyatining diqqat markazida ekanligi, bu borada xalqaro huquqiy asoslarning shakllanishi hamda amaliy mexanizmlarining takomillashuvi tahlil qilinadi. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, “Ayollarga nisbatan kamsitishlarga barham berish toʻgʻrisida” gi deklaratsiya va boshqa xalqaro hujjatlar mazmun-mohiyatidan kelib chiqib, ayollarning huquqiy maqomi, ularning siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy hayotdagi oʻrni yoritilgan. Maqolada gender kamsitish va shovinizm kabi tushunchalarning ilmiy izohi berilib, ularning jamiyat rivojiga salbiy taʼsiri misollar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada XXI asrda gender tengligi siyosatini amalga oshirishda mavjud muammolar, ayollar ishsizligi koʻrsatkichlari va ijtimoiy stereotiplarning oqibatlari ham statistik maʼlumotlar asosida koʻrsatib oʻtilgan.
МОБИЛЬНОЕ БАНКОВСКОЕ МОШЕННИЧЕСТВО: УГРОЗЫ, МЕХАНИЗМЫ СОВЕРШЕНИЯ И КОМПЛЕКСНЫЕ МЕРЫ ПРОТИВОДЕЙСТВИЯ
В статье рассматриваются современные угрозы, связанные с мошенничеством в сфере мобильного банкинга в условиях цифровизации финансовых услуг. Проанализированы основные механизмы совершения преступлений, включая социальную инженерию, вредоносное программное обеспечение и компрометацию средств аутентификации. Выявлены факторы, способствующие росту мобильного финансового мошенничества, а также предложен комплекс правовых, организационных и технических мер противодействия. Практическая значимость исследования заключается в возможности использования результатов финансовыми организациями и правоохранительными органами.
XOTIN-QIZLARNI TAZYIQ VA ZOʻRAVONLIKDAN HIMOYA QILISH SOHASIDA DAVLAT SIYOSATI VA HUQUQIY ASOSLAR
Xotin-qizlarni ijtimoiy himoya qilishning oʻziga xos xususiyatlari, ularga qaratilgan ijtimoiy himoya ustuvor yoʻnalishlarining eng muhim sohalariga eʼtibor berilishi davlat siyosati darajasiga koʻtarilganligi va huquqiy mexanizmlari tadqiq etilgan. Shuningdek, zoʻravonlikka uchragan xotin-qizlar bilan ishlash samaradorligini oshirishga doir huquqiy mexanizmlarni ayrimlari tadqiq etildi. Xotin-qizlar huquqlari va manfaatlarini himoya qilish, onalik va bolalikni muhofaza qilish sohasida qabul qilingan qonun hujjatlarining bajarilishini taʼminlash, huquqiy asosni yanada takomillashtirish boʻyicha choralar koʻrish hamda ular huquqlarini himoya qilish boʻyicha ishlarni muntazam va kompleks monitoringi davlat ijtimoiy siyosatining asosiy kun tartibidagi masala boʻlib kelmoqda.
SUNʼIY INTELLEKT YORDAMIDA KIBERHUJUMLARNI ANIQLASH VA OLDINI OLISH
Raqamli makonda kechayotgan kiberjinoyatchilik xavfi tobora murakkablashmoqda. Ushbu maqola kibermakonda uchraydigan xavflarni nazariy va amaliy nuqtai nazardan oʻrganadi: zararli dasturlar, soxta veb-resurslar, ijtimoiy manipulyatsiya orqali maʼlumotlarni oʻgʻirlash va foydalanuvchi xatti-harakatlarini kompleks monitoring orqali aniqlanadigan xavflarni tahlil qiladi. Asosiy eʼtibor sunʼiy intellekt (SI) yordamida bu xavflarni oldinroq aniqlash, foydalanuvchi faoliyatining kontekstual omillarini hisobga olish va xavfsizlik choralarini takomillashtirishga qaratilgan. Maqola quyidagi yoʻnalishlarni yoritadi: SI metodlari orqali anomal hodisalarni aniqlash, foydalanuvchi xatti-harakatlarini oʻrganish orqali profil yaratish, xavf signalini real vaqt rejimida tahlil etish va ogohlantirish jarayonlarini optimallashtirish, koʻp qatlamli xavfsizlik arxitekturasi asosida tizim xavfsizligini mustahkamlash, foydalanuvchi xabardorligini oshirish uchun moslashtirilgan bildirishlar va taʼlimiy materiallar yaratish. Shuningdek, maqolada SI tizimlarining xavfli jihatlari, identifikatsiya va autentifikatsiya bilan bogʻliq cheklovlar, shu bilan bir qatorda xavfsizlik siyosatlarining muhimligi muhokama qilinadi. Bu usullar jinoyatlarni aniqlash va oldini olishda muhimdir. Shu bilan birga, mavjud vaziyatni yaxshilash, kiberjinoyatlarni oldini olish va ularga javobgarlikni belgilash boʻyicha qonunchilikka takliflar taqdim etilgan.
OʻZBEKISTON KAPITAL BOZORINI RIVOJLANTIRISHDA SUKUK INSTRUMENTLARINING INSTITUTSIONAL ROLI
Mazkur maqolada Oʻzbekiston Respublikasida kapital bozorini rivojlantirishning zamonaviy konsepsiyasi 2025-yil 26-dekabrdagi Oliy Majlisga Murojaatnoma kontekstida tahlil qilinadi. Tadqiqotda sukuk instrumentlarining kapital bozorini institutsional jihatdan chuqurlashtirishdagi roli huquqiy va qiyosiy yondashuv asosida ochib beriladi. Sukukning iqtisodiy-huquqiy tabiati, uning anʼanaviy obligatsiyalardan farqli jihatlari, aktivga asoslanganlik va risklarni taqsimlash mexanizmi ilmiy asosda tahlil qilinadi. Shuningdek, Oʻzbekiston fuqarolik va qimmatli qogʻozlar qonunchiligidagi mavjud cheklovlar — mulk huquqining yagonaligi, beneficial ownership institutining mavjud emasligi hamda SPV mexanizmining huquqiy maqomi masalalari koʻrib chiqiladi. Malayziya va Buyuk Britaniya tajribasi asosida milliy institutsional model taklif etiladi. Tadqiqot natijalariga koʻra, sukuk kapital bozorining diversifikatsiyasi, investor bazasining kengayishi va uzoq muddatli moliyalashtirish mexanizmlarini shakllantirishda muhim instrument sifatida baholanadi hamda qonunchilikka aniq takliflar ishlab chiqiladi.
КОНСТИТУЦИОННЫЕ ОСНОВЫ ПРАВА НА ДОСТУП К ЭКОЛОГИЧЕСКОЙ ИНФОРМАЦИИ И ПРАВОВОЙ АНАЛИЗ АДМИНИСТРАТИВНОЙ ПРАКТИКИ
В статье проводится анализ конституционных основ права на доступ к экологической информации и механизмов его реализации в административной практике. Актуальность темы обусловлена возрастающим значением экологической безопасности, охраны здоровья населения и принципов прозрачного государственного управления. Цель исследования заключается в выявлении конституционных гарантий права на получение экологической информации и оценке эффективности административных процедур, обеспечивающих его реализацию. В работе применены доктринальный правовой подход, нормативно-правовой и системный анализ, сравнительный метод и анализ практических ситуаций. Полученные результаты показывают, что право на доступ к экологической информации основано на принципах свободы получения информации, открытости деятельности государственных органов, права на обращение и законности. Вместе с тем выявлены проблемы, связанные с несоблюдением сроков предоставления ответов, формальным характером отказов, неполнотой информации и использованием неудобных форматов публикации данных. В заключение обоснована необходимость совершенствования административного регламента, установления обязательного стандарта мотивировки отказов, внедрения минимальных требований к содержанию информации и применения открытых форматов публикации данных.
QALBAKI PUL, AKSIZ MARKASI YOKI QIMMATLI QOGʻOZLAR YASASH VA ULARNI OʻTKAZISH JINOYATINING AYRIM JINOIY-HUQUQIY JIHATLARI
Maqolada JK 176-moddasida nazarda tutilgan qalbaki pul, qimmatli qogʻoz va aksiz markalarini yasash hamda oʻtkazish jinoyatining obyektiv va subyektiv jihatlari tahlil qilindi. Normativ-huquqiy tahlil asosida jinoyat tarkibi, ijtimoiy xavfliligi va xorijiy tajriba oʻrganilib, huquqni qoʻllash amaliyoti yuzasidan takliflar ilgari surildi.
КЛАССИФИКАЦИЯ АДМИНИСТРАТИВНЫХ ЭКОЛОГИЧЕСКИХ ПРАВОНАРУШЕНИЙ В ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВЕ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН: СРАВНИТЕЛЬНО-ПРАВОВОЙ АНАЛИЗ С ОПЫТОМ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
статье рассматриваются теоретические и практические аспекты классификации административных экологических правонарушений в законодательстве Республики Узбекистан в сравнении с опытом Республики Казахстан. Исследование основано на анализе Кодекса об административной ответственности Республики Узбекистан, Экологического кодекса, а также Кодекса об административных правонарушениях Республики Казахстан и других нормативных актов, регулирующих ответственность за нарушения в сфере охраны окружающей среды. Особое внимание уделено критериям классификации экологических правонарушений — по объекту охраны, субъекту, степени вреда, форме вины и характеру санкций. Проведён сравнительно-правовой анализ, который показал, что обе страны имеют сходные подходы к определению состава и систематизации экологических проступков, однако отличаются уровнем детализации и структурой правового регулирования. В Казахстане предусмотрена административная ответственность юридических лиц, что повышает эффективность правоприменения, тогда как в Узбекистане этот аспект требует совершенствования. Сделан вывод о необходимости гармонизации национального законодательства с международными стандартами экологического права, усиления роли превентивных мер и внедрения единой системы классификации административных экологических правонарушений для повышения эффективности правоприменения и устойчивого природопользования.
GUVOHNING MAQOMINI HUQUQIY HIMOYALASHDA KONSEPTUAL YONDASHUVLAR
Maqolada Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan keyingi sud-huquq islohotlari jarayonida guvohning protsessual maqomining takomillashishi tahlil qilinadi. Konstitutsiyaning yangi tahriri, Jinoyat-protsessual kodeksi va “Jabrlanuvchilarni, guvohlarni va jinoyat protsessining boshqa ishtirokchilarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi Qonun kabi huquqiy asoslar sharhlanib, guvohning huquqlari va burchlarini taʼminlashga qaratilgan yangi kafolatlar yoritib berilgan. Shuningdek, guvoh huquqlarini himoya qilishda uchrayotgan muammolar va xalqaro standartlar bilan uygʻunlashtirish masalalariga alohida eʼtibor qaratilgan.
NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR IJROSINI TAʼMINLASHNING XORIJIY MODELLARI VA MILLIY AMALIYOT UCHUN XULOSALAR
Ushbu maqolada normativ-huquqiy hujjatlar ijrosini taʼminlashning xorijiy modellari qiyosiy-huquqiy tahlil asosida oʻrganiladi. Xususan, Qozogʻiston, Rossiya, Belarus, Armaniston va Qirgʻiziston tajribasi misolida Prezident va Hukumat hujjatlari ijrosi ustidan nazorat qilishning institutsional mexanizmlari, ijro intizomi, monitoring tizimi va masʼuliyat choralari tahlil qilinadi. Shuningdek, ijro nazoratining huquqiy siyosatni amalga oshirishdagi oʻrni va ahamiyati yoritiladi. Tadqiqot natijasida normativ-huquqiy hujjatlar ijrosini samarali taʼminlash boʻyicha milliy amaliyotni takomillashtirishga qaratilgan xulosalar va takliflar ishlab chiqilgan. Maqola davlat boshqaruvida huquqiy tartib va qonun ustuvorligini taʼminlash masalalariga bagʻishlangan.
RAQAMLI TAʼLIMDA KREATIV KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISHNING DIDAKTIK TALABLARI
Ushbu maqolada kasbiy faoliyat jarayonida kreativ kompetentlikni rivojlantirishning dolzarbligi, uning nazariy-metodologik asoslari hamda didaktik talablari tahlil qilinadi. Zamonaviy globallashuv, raqamlashtirish va innovatsion iqtisodiyot sharoitida mutaxassisning raqobatbardoshligi koʻp jihatdan uning kreativ fikrlash, muammolarni nostandart hal etish va innovatsion qarorlar qabul qilish qobiliyatiga bogʻliq. Maqolada kreativ kompetentlikning tarkibiy komponentlari, uni shakllantirish bosqichlari hamda taʼlim jarayonida qoʻllaniladigan samarali pedagogik texnologiyalar yoritilgan.
PROFESSIONAL TAʼLIM TIZIMINI RIVOJLANTIRISH VA BOʻLAJAK MUTAXASSISLARNING KASBIY KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISHDA STRATEGIK YONDASHUVNING KONSEPTUAL ASOSLARI
Mazkur maqolada professional taʼlim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlarning mazmuni, ularning taʼlim sifati va samaradorligini oshirishdagi oʻrni hamda zamonaviy taʼlim muassasalarini boshqarishda strategik yondashuvning ahamiyati ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan yoritib berilgan. Xususan, professional taʼlim tizimini modernizatsiya qilish sharoitida strategik boshqaruvning asosiy vazifalari, uning taʼlim jarayonini samarali tashkil etish, raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash hamda taʼlim muassasalarining barqaror rivojlanishini taʼminlashdagi oʻrni asoslab berilgan. Shuningdek, professional taʼlim muassasasining pedagogik strategiyasi tushunchasining mazmun-mohiyati, uning tarkibiy komponentlari, maqsad va vazifalari hamda taʼlim jarayonini uzoq muddatli rivojlantirishga yoʻnaltirilgan konseptual asoslari tizimli ravishda tahlil qilingan. Maqolada professional taʼlim muassasalarida pedagogik strategiyani ishlab chiqish va uni amaliyotga joriy etishning zaruriyati, bu jarayonning taʼlim sifati, pedagogik faoliyat samaradorligi hamda boʻlajak mutaxassislarning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishdagi ahamiyati ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Shu bilan birga, pedagogik strategiyani ishlab chiqish professional taʼlim muassasalarining innovatsion rivojlanishini taʼminlash, zamonaviy mehnat bozori talablariga moslashish hamda taʼlim jarayonining samaradorligini oshirishning muhim omili ekanligi taʼkidlangan.
NEYROPEDAGOGIKA TAʼLIM TIZIMINING YANGI ILMIY TARMOGʻI SIFATIDA
Ushbu maqolada nevrologiya va neyropedagogikaning taʼlimda qoʻllanilishi mumkin boʻlgan imkoniyatlari, shuningdek, oʻrganishda imkoniyati cheklangan bolalarga ham, taʼlimda qiyinchiliklarga duch kelmaydigan, ammo ushbu usullarni qoʻllash orqali oʻqishdagi yutuqlariga hissa qoʻsha oladigan bolalarga ham tegishli boʻlgan taʼlimni ongli qabul qilish muammolarini hal qilish istiqbollari nazariy tahlili va muhokamasi keltirilgan.
ZAMONAVIY SHAROITDA HARBIY KADRLAR BOSHQARUVI TIZIMI SAMARADORLIGINING ILMIY-AMALIY ASOSLARI
Mazkur ilmiy maqolada zamonaviy sharoitda harbiy kadrlar boshqaruvi tizimining samaradorligini oshirishning ilmiy-amaliy asoslari tahlil qilingan. Harbiy kadrlarni tanlash, tayyorlash, joylashtirish va xizmatda ushlab qolish jarayonlarining dolzarb muammolari yoritilib, ularni takomillashtirish yoʻllari asoslab berilgan. Shuningdek, xorijiy tajribalar misolida meritokratik yondashuv, ochiq tanlov tizimi va kadrlar barqarorligini taʼminlash mexanizmlarining ahamiyati koʻrsatib oʻtilgan.
OLIY PEDAGOGIK TAʼLIM MUASSASALARIDA BOʻLAJAK OʻQITUVCHILARNING SHAXSIY VA KASBIY KONGRUENTLIGINI LOYIHAVIY YONDASHUV ASOSIDA RIVOJLANTIRISH MAZMUNI
Maqolada zamonaviy oliy pedagogik taʼlim sharoitida oʻqituvchining kasbiy shakllanishida professional kongruentlik tushunchasi ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Unda pedagog shaxsining ichki ehtiyoj va qadriyatlari bilan tashqi kasbiy talablar oʻrtasidagi uygʻunlik muhim omil sifatida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari boʻlajak oʻqituvchilarning shaxsiy va kasbiy rivojlanishini takomillashtirishga xizmat qiladi.
SUNʼIY INTELLEKT ASOSIDAGI ADAPTIV RAQAMLI TAʼLIM TIZIMINI LOYIHALASHNING NAZARIY-METODIK ASOSLARI
Mazkur maqolada sunʼiy intellekt texnologiyalari asosida adaptiv raqamli taʼlim tizimini loyihalashning nazariy-metodik asoslari yoritilgan. Raqamli transformatsiya sharoitida taʼlim jarayonini individuallashtirish, oʻquvchilarning bilim darajasini real vaqt rejimida monitoring qilish hamda oʻquv faoliyatini boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish masalalari tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida sunʼiy intellekt algoritmlari (machine learning, maʼlumotlarni tahlil qilish va prognozlash usullari) asosida adaptiv oʻquv modelining konseptual tuzilmasi ishlab chiqilgan. Taklif etilgan model oʻquvchining bilim darajasi, oʻzlashtirish surʼati, xatolar dinamikasi va individual xususiyatlarini hisobga olgan holda oʻquv kontentini moslashtirish imkonini beradi. Tajriba-sinov ishlari natijalari adaptiv tizimdan foydalanish oʻquvchilarning oʻzlashtirish koʻrsatkichlarini oshirish, mustaqil ishlash koʻnikmalarini rivojlantirish va taʼlim samaradorligini sezilarli darajada yaxshilashini koʻrsatdi. Tadqiqot natijalari sunʼiy intellekt asosidagi raqamli taʼlim muhitini loyihalash va joriy etishning pedagogik mexanizmlarini takomillashtirishga xizmat qiladi.
МЕХАНИЗМЫ ВНЕДРЕНИЯ МОДЕЛИ ФИНАНСИРОВАНИЯ, ОСНОВАННОГО НА РЕЗУЛЬТАТАХ (PERFORMANCE-BASED FUNDING), В ПРОФЕССИОНАЛЬНОМ РАЗВИТИИ РУКОВОДЯЩИХ КАДРОВ ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЙ
В данной статье анализируются основные механизмы внедрения модели финансирования, основанного на результатах (PBF), в систему профессионального развития руководящих кадров высших учебных заведений, рассматривается международный опыт и формулируются практические рекомендации.
INGLIZ TILI YOZUVIDA GRAMMATIK XATOLARNI AVTOMATIK ANIQLASH VA TUZATISH DASTURLARINI JORIY QILISH
Mazkur maqolada ingliz tili yozuvida grammatik xatolarni avtomatik aniqlash va tuzatish dasturlarini oliy taʼlim jarayoniga joriy etishning metodik asoslari va samaradorligi tadqiq etiladi. Tadqiqot aralash metod (miqdoriy va sifat tahlili) asosida tashkil etilib, pedagogik eksperiment orqali tajriba va nazorat guruhlari natijalari taqqoslandi. Eksperimental jarayonda sunʼiy intellektga asoslangan platformalar, Grammarly, ProWritingAid va ChatGPT, yordamida yozma ishlar tahlil qilindi. Natijalar grammatik xatolar sonining sezilarli kamayganini, talabalar mustaqil tahrirlash koʻnikmasi rivojlanganini hamda yozuv aniqligi oshganini koʻrsatdi. Tadqiqotda avtomatik sharh tizimlarining pedagogik samaradorligi statistik jihatdan asoslab berildi hamda ularni taʼlim jarayoniga integratsiya qilish boʻyicha metodik tavsiyalar ishlab chiqildi.
TALABALARNING ILMIY-TADQIQOTCHILIK KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISHDA BOʻSH VAQTNI TASHKIL ETISHNING RAQAMLI METODIKASI
Ushbu maqolada oliy taʼlim muassasalari talabalarining ilmiy-tadqiqotchilik kompetentligini rivojlantirishda boʻsh vaqtni samarali tashkil etish masalalari tahlil qilinadi. Tadqiqotda talabalarning auditoriyadan tashqari faoliyatini tizimlashtirish uchun sunʼiy intellekt texnologiyalariga asoslangan “Aqlli texnologiya metodlari” platformasi ilmiy yangilik sifatida taklif etilgan.
OʻQUVCHILARNING INGLIZ TILINI OʻRGANISHDA SUNʼIY INTELLEKT QURILMALARIDAN FOYDALANISHGA BOʻLGAN MUNOSABATI: YORDAM YO XAVF?
Tadqiqot yarim tuzilgan intervyulardan foydalangan xolda sifatli tadqiqotning bir qismi sifatida foydalanildi. Ushbu tadkikotda sertifikat olish va Uzbekistonda magistraturaga kirish uchun ingliz tilini urganayotgan 10 nafar talaba ishtirok etdi. Maʼlumotlar individual intervyular yordamida tuplandi va tematik taxlil orkali taxlil kilindi. Bu esa sunʼiy intellektni idrok etish va undan foydalanish tajribasidagi barkaror konuniyatlarni aniklashga yordam berdi.
OʻQISH SAVODXONLIGI DARSLIKLARIDAGI BADIIY MATNLARNI OʻQITISH ORQALI OʻQUVCHILARDA 4K KOʻNIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
Ushbu maqola boshlangʻich sinf oʻqish savodxonligi darslarida badiiy matnlar orqali XXI asr koʻnikmalari deb ataluvchi “4K“ modelini (kritik fikrlash, kreativlik, kommunikatsiya va kooperatsiya) shakllantirishning ilmiy-metodik asoslarini yoritadi. Maqolada yangi avlod darsliklaridagi matnlarni tahlil qilish va oʻquvchilarda amaliy kompetensiyalarni rivojlantirish boʻyicha samarali strategiyalar, pedagogik tajribalar hamda tahliliy natijalar bayon etilgan.