NAQDSIZ HISOB-KITOBLAR VA RAQAMLI NAZORAT TIZIMLARINING HUQUQIY AHAMIYATI
Kalit so'zlar
https://doi.org/10.47390/SPR1342V6I2Y2026N50Kalit so'zlar
naqd pulsiz hisob-kitoblar, raqamli nazorat, elektron toʻlov tizimlari, moliya huquqi, xufiyona iqtisodiyot, blokcheyn texnologiyasi, raqamli transformatsiya, bank qonunchiligi.Annotasiya
Ushbu maqolada iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida naqd pulsiz hisob-kitoblar va raqamli nazorat tizimlarining tutgan oʻrni hamda ularning huquqiy jihatlari tadqiq etiladi. Muallif tomonidan naqd pulsiz toʻlov tizimlarining huquqiy asosi, raqamli texnologiyalar (masalan, blokcheyn va QR-kodlar) orqali moliyaviy operatsiyalarni nazorat qilish mexanizmlari tahlil qilingan. Shuningdek, xufiyona iqtisodiyotni qisqartirishda elektron toʻlovlarning huquqiy ahamiyati va bu boradagi qonunchilikni takomillashtirish masalalari yoritilgan. Maqola yakunida raqamli moliya tizimini huquqiy himoya qilish boʻyicha taklif va tavsiyalar ilgari suriladi.
Manbalar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 6-sentabrdagi PF–5813-son Farmoni – savdo va xizmat ko‘rsatish sohasidagi hisob-kitoblarni raqamlashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 10-dekabrdagi PF–246-son Farmoni – naqd pulsiz to‘lovlarni ommalashtirish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirish bo‘yichaqo‘shimcha chora-tadbirlar (1-apreldan boshlab qator to‘lovlarni faqat naqd pulsiz tartibda amalga oshirish to‘g‘risida).
3. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2020-yil yangi tahriri) – 221-modda, nazorat-kassa texnikasidan foydalanmaslik yoki chek bermaslik uchun javobgarlik belgilovchi norma.
4. O‘zbekiston Respublikasi “Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun – 10-modda, chakana savdoda iste’molchiga chek berish majburiyati va cheksiz savdoni taqiqlash normasi.
5. Markaziy bank Boshqaruvining 2020-yil 15-fevraldagi 3/12-son qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasida naqd pulsiz hisob-kitoblar to‘g‘risida Nizom” – naqd pulsiz hisob-kitoblarni o‘tkazish tartibini belgilovchi me’yoriy hujjat.
6. Davlat soliq qo‘mitasi huzuridagi “Soliq” mobil ilovasi axborotlari – RNKM cheklarining QR-kod bilan ro‘yxatdan o‘tkazilishi va jamoatchilik nazorati bo‘yicha dasturiy ta’minot tavsifi.
7. Davlat soliq qo‘mitasi matbuot xizmati xabarlari (2020–2022) – onlayn-KKM joriy etilishi, bosqichlari va natijalari bo‘yicha statistik ma’lumotlar (masalan, 2021-yil iyun holatiga 165 mingdan ziyod RNKM ro‘yxatdan o‘tgani).
8. Qalampir.uz sayti (04.10.2021) – “Chek bermagan tadbirkorlar haqida xabar berganlarni mukofotlash” haqidagi yangilik (Prezident qarori mazmuni, 1% cashback va 20% mukofot haqida).
9. Norma.uz sharhlari (08.07.2020) – “Onlayn-NKM cheklar bo‘yicha lotereya o‘yinlari” maqolasi (PF–5813 Farmon mazmuni, RNKMga o‘tish jadvali va javobgarlik choralari haqida).
10. UzDaily.uz (05.08.2020) – “STC: Over 40% of installed online cash registers are not used” maqolasi (RNKMlarning ishlatilmayotgani, iste’molchilar huquqlari buzilishi va soliq organlarining ogohlantirishi haqida).
11. Frank.uz moliyaviy portalining tahliliy materiallari (2025-yil) – naqd pul ulushining kamayishi, naqd pulsiz to‘lovlar ulushining o‘sishi (18,9% ga tushishi, 43% terminallar orqali o‘tishi va h.k.) bo‘yicha statistik tahlil.
12. Investopedia (yoki IDB hisobotlari) bo‘yicha Janubiy Koreya tajribasi – naqd pulsiz to‘lovlarni rag‘batlantirish (karta bo‘yicha soliq imtiyozlari) va “Cash Receipt System” natijalari (95% tranzaktsiyalar elektron kuzatuvda) bo‘yicha ma’lumotlar.
13. EU Commission va boshqa xalqaro manbalar bo‘yicha Estoniya tajribasi – 99% moliyaviy operatsiyalar raqamli amalga oshirilishi, e-invoicing va e-government natijalari haqida ma’lumotlar.
14. Sovos va Pagero xalqaro sharhlari (2014–2023) bo‘yicha Turkiya islohoti – yangi avlod fiskal kassa joriy etilishi va elektron hisob-faktura tizimi bosqichlari bo‘yicha ma’lumotlar.
