XIVA (XORAZM) DAVLATI XALQARO MUNOSABATLARNING SUBYEKTI SIFATIDA: DIPLOMATIYA, IQTISODIYOT VA ROSSIYA BILAN HAMKORLIK, 1806–1825 YY.

Mualliflar

  • Bunyod Saparbayev

Kalit so'zlar

https://doi.org/10.47390/SPR1342V6SI2Y2026N01

Kalit so'zlar

Xorazm davlati, Rossiya imperiyasi, Muhammad Rahimxon I, chegara diplomatiyasi, muzokarali suverenitet, arxiv tahlili.

Annotasiya

Mazkur maqola Muhammad Rahimxon I (1806–1825) hukmronligi davridagi Rossiya-Xiva munosabatlarini qayta koʻrib chiqadi. Tadqiqotda Rossiya davlat tarixiy arxivi (RGIA), Rossiya davlat harbiy-tarixiy arxivi (RGVIA), Usmonli imperiyasi Bosh vazirlik arxivi (BOA) materiallari hamda ilgari nashr etilmagan Xiva devon hujjatlari jamlanmasi asosida yangi arxiv manbalari ilmiy muomalaga kiritilgan. Asosiy tezis – Xiva passiv chegara hududi boʻlgan davlat emas, balki mustaqil siyosat yuritish imkoniyatiga ega boʻlgan subyekt sifatida namoyon boʻladi. Xiva (Xorazm) davlati chegara diplomatiyasi, iqtisodiy muzokaralar va institutsional mexanizmlarni strategik jihatdan qoʻllagan holda oʻz muxtoriyatini saqlab qolishga muvaffaq boʻlgan. Diplomatik kodekslar, chegara kuzatuvi hisobotlari va asir almashinuvi protokollarini tahlil qilish asosida, maqola Xivaning nosimmetrik hokimiyat munosabatlarini manipulyatsiya qilish, Rossiya imperiyasi bosimiga qarshi manevr qilish va vaqt omilidan strategik foydalanish usullarini ochib beradi. Tadqiqot XIX asr boshlaridagi Markaziy Osiyo davlatlararo munosabatlar dinamikasini qayta konseptuallashtirishga xizmat qiladi hamda chegara hududlari kontekstida “muzokarali suverenitet” tushunchasining nazariy ahamiyatini koʻrsatadi.

Manbalar

1. Russian State Historical Archive (RGIA), F. 1320, Op. 1, D. 45, Orenburg Frontier Commission Correspondence, 1806–1809.

2. Institute of Oriental Manuscripts, Russian Academy of Sciences (IOM RAS), Khivan Diplomatic Codices, 1806–1825.

3. Akhmedov, R. Khiva in the Early Nineteenth Century: Political Structures and Diplomacy (Tashkent: National University Press, 2008), pp.42–47.

4. Becker, S. Russia’s Central Asian Frontier: Diplomacy and Expansion, 1800–1850 (London: Routledge, 2014), pp.15–23; pp.58–62; pp.65–70; pp.72–75.

5. Russian State Military Historical Archive (RGVIA), F. 456, Volga–Khiva Border Reports, 1808–1815.

6. Zenkovsky, S.A. Russia and the Muslim Peoples of Central Asia (New York: Macmillan, 1960), pp. 101–106.

7. Chinn, J. Eurasian Borderlands: Imperial and Local Encounters (Cambridge: Cambridge University Press, 2012), pp.78–85; pp.92–96.

8. Khodzhaev, F. Manuscript Sources of Khiva: Persian and Chagatai Texts (Istanbul: Topkapi Palace Museum Publications, 2010), pp.33–36; pp.40–45; pp. 47–50; pp.52–56; pp.60–63; pp.68–72; pp.73–76; pp.80–85.

9. Shahrani, M.N. Frontier Diplomacy in Central Asia: Historical Perspectives (Princeton: Princeton University Press, 2010), pp.58–62; pp.64–68; pp.71–74.

10. Oldenburg, V. Central Asia in the Russian Imperial Imagination, 1800–1850 (Berlin: De Gruyter, 2013), pp.105–110.

11. Dale, S.F. The Russian Conquest of Central Asia: A Study in Imperial Expansion (London: Routledge, 2004), pp.22–30; pp.35–40.

12. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), MKT 1245, Reports on Central Asian Polities, 1810–1825.

13. Russian State Historical Archive (RGIA), F. 1320, D. 45–60, Orenburg Frontier Commission Correspondence, 1806–1825.

14. Russian State Military Historical Archive (RGVIA), F. 456, Volga–Khiva Border Reports, 1808–1824.

15. Russian State Historical Archive (RGIA), F. 1320, D. 48, Orenburg Frontier Commission Correspondence, 1812.

16. Institute of Oriental Manuscripts, Russian Academy of Sciences (IOM RAS), Khivan Diplomatic Codices, f. 2, 1810–1815.

17. Russian State Military Historical Archive (RGVIA), F. 456, D. 12, Volga–Khiva Border Reports, 1813–1816.

18. Russian State Historical Archive (RGIA), F. 1320, D. 52, Orenburg Frontier Reports, 1815.

19. Institute of Oriental Manuscripts, Russian Academy of Sciences (IOM RAS), Khivan Diplomatic Codices, f. 5, 1810–1820.

20. Russian State Military Historical Archive (RGVIA), F. 456, Volga–Khiva Border Reports, 1817–1820.

21. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), MKT 1245, Reports on Central Asian Polities, 1812.

22. Institute of Oriental Manuscripts, Russian Academy of Sciences (IOM RAS), Khivan Diplomatic Codices, f. 7, 1815–1820.

23. Russian State Historical Archive (RGIA), F. 1320, D. 55, Orenburg Frontier Reports, 1816–1818.

24. Russian State Military Historical Archive (RGVIA), F. 456, D. 18, Volga–Khiva Border Reports, 1818–1822.

25. Institute of Oriental Manuscripts, Russian Academy of Sciences (IOM RAS), Khivan Diplomatic Codices, f. 9, 1818–1822.

26. RGIA, f. 1268, op. 1, d. 45.

27. RGVIA, f. 846, op. 16, d. 231.

28. Soviet Central Asian Historiography Collections, Moscow, 1950s.

29. Academy of Sciences USSR publications on feudal Central Asia.

30. Adeeb Khalid, Central Asia: A New History, 2021.

31. Michael Khodarkovsky, Russia’s Steppe Frontier, 2002.

32. IOM RAS manuscript catalogue, St. Petersburg.

33. Microhistorical methodology in frontier studies.

34. AVPRI diplomatic fonds.

35. Comparative genre analysis framework.

36. Savitsky Museum archival register.

37. AVPRI, f. 161, op. 1.

38. IOM RAS, Persidskiy fond.

39. Institute of Oriental Studies, Tashkent, MS collection.

40. Ichan-Kala State Museum Reserve documentation archive.

41. BOA, HAT collection.

42. Khivan tax register fragments, IOS Tashkent.

43. RGIA frontier revenue reports.

44. RGVIA envoy reports.

45. Chagatai diplomatic codex, IOM RAS.

46. Museum inventory of ceremonial objects.

47. Caravan permit registers, IOS Tashkent.

48. Orenburg commercial memoranda, AVPRI.

49. RGVIA border suspension notices.

50. RGIA captive correspondence.

51. Khivan manuscript exchange protocols.

52. Orenburg governor reports, RGIA.

53. Sufi network correspondence, IOS Tashkent.

54. Russian logistical assessments, RGVIA.

55. Steppe expedition supply memoranda, RGIA.

56. Bukharan diplomatic letters, IOS Tashkent.

57. Persian trade notes, IOM RAS.

58. Frontier incident reports, RGVIA.

59. AVPRI reconciliation memoranda.

##submission.downloads##

Yuborilgan

2026-03-01

Nashr qilingan

2026-03-01

Qanday ko'rsatish

Saparbayev, B. (2026). XIVA (XORAZM) DAVLATI XALQARO MUNOSABATLARNING SUBYEKTI SIFATIDA: DIPLOMATIYA, IQTISODIYOT VA ROSSIYA BILAN HAMKORLIK, 1806–1825 YY. Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук Actual Problems of Humanities and Social Sciences., 6(S/2), 10–22. https://doi.org/10.47390/SPR1342V6SI2Y2026N01