ABYA YALA (LOTIN AMERIKASI) DAVLATLARI NOMLARINING LINGVOPOLITIK DISKURSI: ETIMOLOGIK VA GEOSIYOSIY TAHLIL
Kalit so'zlar
https://doi.org/10.47390/SPR1342V6I4Y2026N33Kalit so'zlar
toponimiya, etimologiya, Abya Yala, lingvopolitika, kolonial diskurs, milliy-madaniy oʻzlik.Annotasiya
Mazkur maqolada Abya Yala (zamonaviy ilmiy diskursda “Lotin Amerikasi”ni nazarda tutuvchi
termin) davlatlari nomlarining etimologik kelib chiqishi lingvistik va siyosiy nuqtai nazardan kompleks tahlil
qilinadi. “Abya Yala” termini Panama hududida yashovchi guna xalqi tilidan olingan boʻlib, “abadiy yashovchi yer”
“serhosil, hayot manbai boʻlgan hudud” maʼnolarini anglatadi va u kolonial nomlash anʼanalariga zid dekolonial konsept sifatida qoʻllanilmoqda. Shu bois maqolada mazkur atama nafaqat geografik belgi, balki epistemologik va
lingvopolitik kategoriya sifatida talqin etiladi.
Tadqiqotning dolzarbligi toponimlarning oddiy nominativ birlik emas, balki tarixiy xotira, milliy-madaniy oʻzlik
hamda siyosiy hokimiyat diskursini ifodalovchi koʻp qatlamli semiotik tizim ekanligi bilan izohlanadi. Maqolada
Argentina, Peru, Chili, Nikaragua, Paragvay, Urugvay, Meksika, Panama, Gvatemala va Braziliya kabi davlatlar
nomlari misolida lingvistik transformatsiya, tillararo aloqalar hamda kolonial va postkolonial nomlash
strategiyalari tahlil qilinadi.
Tahlillar natijasida aniqlanishicha, ushbu toponimlar mahalliy (hindu) tillar va Yevropa tillari oʻrtasidagi
murakkab oʻzaro taʼsir mahsuli boʻlib, ular orqali siyosiy hukmronlik, madaniy ustunlik va milliy oʻzlikni qayta
talqin qilish mexanizmlari ifodalangan. Shu nuqtai nazardan, Abya Yala konsepti toponimik tadqiqotlarni
dekolonial paradigma asosida qayta koʻrib chiqish, til va hokimiyat oʻrtasidagi munosabatlarni yangicha talqin
etish imkonini beradi.
Manbalar
1. United Nations. (2019). Permanent Forum on Indigenous Issues: Compilation of
information on the implementation of recommendations. E/C.19/2019/3. United Nations
Economic and Social Council.
2. Quijano, A. (2000). Coloniality of power, eurocentrism, and Latin America. Nepantla: Views
from South, 1(3), 533-580.
3. Mignolo, W. D. (2005). The idea of Latin America. Wiley-Blackwell Publishing. – 224 p.
4. Madroñero J.D. (2025) Nativoamérica, relatos del Abya Yala (Spanish Edition). – 384 p.
5. 5. Espinosa-Miñoso Yu., Lugones M. (2022) Decolonial Feminism in Abya Yala: Caribbean,
Meso, and South American Contributions and Challenges. Bloomsbury Publishing:
Rowman & Littlefield. – 295 p.
6. Coates, R. (2006). A toponomastic contribution to the linguistic prehistory of the British
Isles. https://www.snsbi.org.uk/Nomina_articles/Nomina_35_Coates.pdf
7. Crystal, D. (2010). The Cambridge encyclopedia of language. (3rd ed.) Cambridge
University Press. – 524 p.
8. Enazarov, T. J. (2021). Shahrisabz tumani hududi joy nomlarining tarixiy-qiyosiy tadqiqi.
Toshkent: Nodirabegim. April, 2023.
9. Oʻzbekiston joy nomlarining izohli lug‘ati (tuzuvchilar: Xudoyberganov va boshq.).
(2022). Toshkent: Donishmand ziyosi. – 624 b.
10. Penny, R. (2002). A history of the Spanish language. (2nd ed.) Cambridge University Press.
– 420 p.
11. Campbell, L. (2020). Historical linguistics: An introduction (4th ed.). Edinburgh University
Press. – 520 p.
12. Baxronova, D. (2024). Prototurkiylarning Amerika qit’asiga koʻchishi: leksik parallellizm
va etimologik-semantik tadqiq. SCIENCEPROBLEMS.UZ. Ижтимоий-гуманитар
фанларнинг долзарб муаммолари, 11 (4), 288-295.
13. Baxronova D. (2023) Achchiq suv yeganmisiz? https://ziyouz.uz/ajoyibotlar/achchiqsuv-
eganmisiz/
14. Baxronova, D., & Tairova, F. (2025). Tarixiy toponimlar: arab tili ta’sirida shakllangan
ispan va oʻzbek geonomik modeli. «ACTA NUUz», 1(1.6), 248-252.
15. Rahmatov, L. (2019). Dunyo mamlakatlari: Avstraliyadan Hindistongacha. Toshkent,
“Yangi kitob”. – 848 b.
16. Fausto, B. (2014). A concise history of Brazil. (2nd ed.) Cambridge University Press. – 472
p.
17. Adelaar, W. F. H., & Muysken, P. C. (2004). The languages of the Andes. Cambridge
University Press. – 748 p.
18. Thomason, S., & Kaufman, T. (1992). Language contact, creolization, and genetic
linguistics. University of California Press. – 428 p.
19. Crow, J. A. (1992). The epic of Latin America (4th ed.). University of California Press. – 992
p.
20. Agnew, J. (2003). Geopolitics: Re-visioning world politics. (2nd ed.) Routledge. – 168 p.
21. Nahuatl Dictionary/Diccionario del náhuatl». Nahuatl Dictionary. Whp.uoregon.edu.
Consultado el 25 de octubre de 2015.
https://es.wikipedia.org/wiki/Persea_americana#cite_note-2ec5ddb1-61
22. Malaret, A. (1970). Lexicón de Fauna y Flora. Madrid: Comisión Permanente de la
Asociación de Academias de la Lengua Española. pp. vii, 569 p.
23. Bourdieu, P. (1999). Language and symbolic power. Harvard University Press. – 320 p.
24. Anderson, B. (2006). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of
Nationalism. T. ed. Verso. – 256 p.
