IQTISODIY RATSIONALIZM: TUSHUNCHA, EVOLYUTSIYA VA NAZARIY CHEGARALAR
DOI:
https://doi.org/10.47390/SPR1342V6I4Y2026N21Ключевые слова:
iqtisodiy ratsionalizm, homo economicus, ratsional tanlov nazariyasi, aksiologiya, ontologiya, iqtisodiy ong, neoklassik iqtisodiyot, metodologik individualizm, ijtimoiy nomutanosiblik, iqtisodiy adolat, ekologik iqtisodiyot, xulq-atvor iqtisodiyoti, institutsional iqtisodiyot, qadriyatlar transformatsiyasi, falsafiy tahlil.Аннотация
Mazkur maqolada iqtisodiy ratsionalizm tushunchasining falsafiy mohiyati, uning tarixiy evolyutsiyasi va nazariy chegaralari kompleks tahlil qilinadi. Tadqiqot iqtisodiy ratsionalizmni nafaqat iqtisodiy model, balki inson mohiyatini talqin qiluvchi falsafiy paradigma sifatida koʻrib chiqadi. Neoklassik yondashuv doirasida shakllangan homo economicus modeli tanqidiy tahlil qilinib, uning ontologik va aksiologik cheklovlari ochib beriladi. Xususan, ratsional tanlov nazariyasining insonni ijtimoiy, madaniy va axloqiy kontekstdan ajratib talqin qilishi uning asosiy metodologik zaifligi sifatida asoslanadi. Shuningdek, maqolada iqtisodiy ratsionalizmning klassik davrdan boshlab zamonaviy xulq-atvor, institutsional va ekologik iqtisodiyot yondashuvlari orqali transformatsiyalanish jarayoni koʻrsatib beriladi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, iqtisodiy ratsionalizm iqtisodiy jarayonlarni tushuntirishda muhim analitik vosita boʻlsa-da, uning universalligi cheklangan boʻlib, u inson qadriyatlari va ijtimoiy munosabatlarning murakkabligini toʻliq qamrab olmaydi. Shu asosda iqtisodiy tafakkurni kontekstual, ya’ni ijtimoiy va ekologik omillar bilan integratsiyalash zarurligi ilmiy jihatdan asoslab beriladi.
Библиографические ссылки
1. World Bank. (2020). Global Investment Competitiveness Report 2019/2020: Rebuilding Investor Confidence in Times of Uncertainty. Washington, DC: World Bank Publications.
2. OECD. (2021). Regional Development Policy and Investment Strategies. Paris: OECD Publishing.
3. Schlaudt, O. (2022). Philosophy of Economics: A Heterodox Introduction. London: Routledge. DOI: 10.4324/9781003204077.
4. United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development. New York: United Nations Publishing.
5. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti. (2025). Kapital bozorida investitsiya muhitini yaxshilashga doir qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻg‘risidagi Farmon.
6. Smith, A. (1776). An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. London: W. Strahan and T. Cadell.
7. Samuelson, P. A. (1967). Economics. New York: McGraw-Hill.
8. Sen, A. (1977). Rational Fools: A Critique of the Behavioral Foundations of Economic Theory. Philosophy & Public Affairs, Princeton University Press.
9. Friedman, M. (1953). Essays in Positive Economics. Chicago: University of Chicago Press.
10. North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge: Cambridge University Press.
11. Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. New York: Farrar, Straus and Giroux.
12. Stiglitz, J. E. (2012). The Price of Inequality. New York: W.W. Norton & Company.
13. Daly, H. E. (1996). Beyond Growth: The Economics of Sustainable Development. Boston: Beacon Press.
14. Polanyi, K. (1944). The Great Transformation. Boston: Beacon Press.
15. Schlaudt, O. (2022). Philosophy of Economics: A Heterodox Introduction. London: Routledge.
